Jakie rodzaje zabaw w przedszkolu wyróżniamy?

Dla każdego dziecka zabawa jest czymś znacznie więcej niż tylko sposobem na spędzanie wolnego czasu. To naturalna – i przy okazji bardzo przyjemna – forma poznawania świata, rozwijania umiejętności, kreatywności, czy też budowania relacji z innymi ludźmi. Dzięki zabawie uczy się ono mówić, myśleć, współpracować, rozwiązywać problemy, a także wyrażać swoje emocje (czasami również te trudne).

Nie powinno zatem dziwić, że temat znaczenia zabawy w wychowaniu i edukacji dziecka był (i jest nadal) przedmiotem zainteresowania wielu pedagogów. Poniżej skupimy się na tym, jakie są rodzaje zabaw w przedszkolu oraz jakich klasyfikacji na przestrzeni lat dokonywali badacze tego zagadnienia.

Rodzaje zabaw według Stanisławy Lipiny

Jedną z osób, które szczegółowo zajmowały się zagadnieniem zabawy w życiu dziecka, była Stanisława Lipina – wybitna polska pedagog. Zwracała ona uwagę na to, że różne rodzaje zabaw w przedszkolu lub domu pełnią różne funkcje w rozwoju malucha – jedne rozwijają sprawność ruchową, inne wyobraźnię, a jeszcze inne uczą współpracy oraz zasad społecznych. Doskonała ona podziału dziecięcych zabaw na kilka rodzajów, biorąc pod uwagę cel zabawy, aktywność dziecka oraz wpływ na jego rozwój. Badaczka wyróżniła zabawy manipulacyjne, konstrukcyjne, tematyczne, ruchowe, jak też dydaktyczne. Każde z nich odgrywają znaczącą rolę w rozwoju dziecka i powinny pojawić się w jego codziennej aktywności.

Poniżej przedstawiamy podział zabaw według Stanisławy Lipiny wraz w ich krótką charakterystyką.

• Zabawy manipulacyjne – pojawiają się najwcześniej w życiu dziecka. Angażują ręce i palce. Polegają przede wszystkim na poruszaniu przedmiotami, a także badaniu ich właściwości. To właśnie dzięki nim możliwy jest rozwój motoryki małej, poznawanie właściwości przedmiotów, jak również rozwój koordynacji ręka-oko. Popularne rodzaje zabaw manipulacyjnych to układanie puzzli, nawlekanie koralików, przesypywanie piasku.
• Zabawy konstrukcyjne – można je uznać za rozwinięcie manipulacyjnych. Polegają na tworzeniu czegoś (działa) z materiałów. Rozwijają one kreatywność, a także zaspokajają dziecięcą potrzebę tworzenia. Wśród popularnych zabaw konstrukcyjnych może wymienić przede wszystkim budowanie z piasku, klocków albo śniegu, rysowanie czy malowanie. Warto też zwrócić uwagę na to, że inny znawca tematu, Wincenty Okoń, do zabaw konstrukcyjnych zalicza na przykład rzucanie cienia na ścianę lub puszczanie baniek mydlanych.
• Zabawy tematyczne – polegają one na odgrywaniu ról, naśladowaniu zachowań innych albo naśladowaniu kogoś. Pozwalają one na uczenie się ról społecznych, wyrażanie emocji, rozwój wyobraźni i mowy. Do popularnych zabaw tematycznych należą na przykład zabawy w dom, sklep albo lekarza.
• Zabawy dydaktyczne to rodzaj zabaw, które zostały zainicjowane przez dorosłego – nauczyciela albo rodzica. W ich trakcie stawiane jest przed dzieckiem zadanie, które musi rozwiązać. Tutaj należy wskazać też gry dydaktyczne – występują w nich określone reguły oraz elementy współzawodnictwa.
• Zabawy ruchowe – to różnorodne zabawy związane z aktywnością fizyczną i potrzebą ruchu u dzieci. Pozwalają one nie tylko na rozładowanie energii, ale i rozwój fizyczny, koordynację ruchową oraz naukę zasad i współpracy. Zaliczamy do nich przykładowo zabawy rytmiczne i taneczne, skakanie, bieganie lub zabawy z piłką.

Podział zabaw według Zofii Topińskiej

Bardzo ciekawego podziału zabaw dokonała także Zofia Topińska. Wyróżniła ona pięć jej rodzajów, a mianowicie zabawy tematyczne, konstrukcyjne, ruchowe, badawcze oraz dydaktyczne.

Tutaj warto podkreślić, że zabawy tematyczne, czyli w odgrywanie ról, pełnią ważną rolę w rozwoju dziecka. Pozwalają mu głównie naśladować świat dorosłych, uczyć się relacji społecznych oraz rozwijać wyobraźnię i mowę. Podczas tych aktywności dzieci bardzo często bawią się w grupie, a co za tym idzie – muszą wtedy rozwiązywać konflikty, dzielić się rolami, współpracować, czy też ustalać zasady, a następnie ich przestrzegać. Nie zapominajmy dodatkowo o ich roli w rozwijaniu kreatywności. W zabawie tematycznej zwykły przedmiot często staje się czymś niezwykłym – krzesło staje się samochodem, a pudełko kasą w sklepie. Istotne znaczenie ma też rozwój emocjonalny. Odgrywanie ról pozwala dziecku wyrażać emocje, rozwija empatię, a dodatkowo oswaja lęki (na przykład zabawa w lekarza może pomóc oswoić się z wizytą w przychodni) albo pozwala przepracować trudne emocje.

Rodzaje zabaw w przedszkolu – kierowane i niekierowane

Zabawy w przedszkolu możemy również podzielić na kierowane (planowane) oraz niekierowane (spontaniczne). Pierwsze z nich – jak może sugerować nazwa – są zaplanowane oraz prowadzone przez nauczyciela. Mają zatem określony cel: wychowawczy, dydaktyczny, rozwojowy. W tych zabawach opiekun wybiera ich temat, następnie tłumaczy reguły, przygotowuje potrzebne materiały, jak również czuwa nad przebiegiem (a nawet bierze w nich udział). Można powiedzieć, że zabawy kierowane wprowadzają elementy nauki poprzez zabawę, a nauczycielowi pomagają realizować cele dydaktyczne. Dzięki nim przedszkolaki uczą się zasad i reguł, współpracy, a do tego rozwijają koncentrację lub przygotowują do przyszłej nauki w szkole.

Zabawy niekierowane to z kolei wszelkie aktywności podejmowane przez dzieci spontanicznie – bez narzuconego scenariusza i bez kierowania przez dorosłego. W tym przypadku maluchy same decydują o tym, w co się bawią, z kim, jak długo trwa zabawa i jakie są zasady. Nauczyciel może pełnić w tym czasie rolę obserwatora i opiekuna, ale nie ingeruje w przebieg zabawy (chyba że okazuje się to konieczne). Takie aktywności uczą dzieci współpracy, samodzielności, rozwijają wyobraźnię, uczą podejmować decyzje i wyrażać emocje. To właśnie podczas zabaw spontanicznych dzieci najczęściej odgrywają role i uczą się relacji z rówieśnikami.

Funkcje zabawy w przedszkolu

Zabawy w przedszkolu pełnią kilka bardzo ważnych funkcji. Wśród nich wskazać należy na organizacyjną. Pozwalają one zaplanować czas dziecka oraz wychowawcy, dzięki czemu dzień przebiega na różnych aktywnościach, które sprawiają, że dziecko nie tylko miło spędza czas, ale też odkrywa otaczający je świat. Inne ważne funkcje, jakie pełni zabawa w przedszkolu, to:

• motywująca – zabawa pobudza dzieci do działania oraz zaangażowania, co jest bardzo ważne dla ich rozwoju;
• dydaktyczna – wielu dorosłych błędzie myśli, że zabawa to tylko rozrywka. Trzeba pamiętać, że to właśnie ona pozwala kształtować umiejętności dzieci i rozwija ich wiedzę;
• poznawacza – zabawa pełni też ważną rolę, jeżeli chodzi o obserwację podopiecznych. Pozwala nauczycielowi poznać indywidualne cechy dziecka, jego potrzeby, zainteresowania, mocne strony albo ewentualne problemy;
• wreszcie – zabawa pełni ważną funkcję wychowawczą – kształtuje postawy oraz zasady postępowania.

Przedszkole ItsyBitsy to miejsce, w którym doskonale zdajemy sobie sprawę z tego, jak ważna jest zabawa w życiu dziecka. Wiemy też, jak ważne jest stworzenie mu odpowiednich warunków do tego, aby mógł się swobodnie rozwijać. Więcej informacji o roli nauczyciela i środowisku, które sprzyja dziecięcym aktywnościom znajdziesz w naszych wpisach blogowych.

• Nauczyciel Montessori jako obserwator i przewodnik
• Zabawki Montessori w domu. Czy istnieją takie zabawki?

Bibliografia

L. Albański: Zabawa w edukacji przedszkolnej. Jelenia Góra 2018

A. Janik: Podwórkowe przestrzenie i miejsca zabaw. Studium pedagogiczno-kulturowe. Wrocław 2021